Creatief met AI: experimenteren met de Ulam-spiraal

In 2009 zat ik na te denken over een vreemd probleem.

Een normaal x-y-coördinatenstelsel is eindeloos. Je kunt naar links, rechts, boven en beneden. Maar hoe geef je elke denkbare positie toch een volgnummer? Niet zomaar een technisch nummer, maar een volgorde die visueel logisch voelt.

Ik kwam uit op een spiraal.

Begin in het midden. Zet daar 1. Ga één stap naar rechts voor 2. Eén stap omhoog voor 3. Dan naar links, naar beneden, naar rechts, en steeds verder naar buiten. Zo krijgt elk vakje op een oneindig raster een plaats in een volgorde.

Ik vond dat toen een nogal elegante vondst. In mijn hoofd zag ik al een patent voor me, misschien zelfs een kleine digitale doorbraak. Inmiddels weet ik, met dank aan ChatGPT, dat mijn vondst in 1963 al door Stanisław Marcin Ulam was gedaan. De Ulam-spiraal werd beroemd omdat priemgetallen in dat raster onverwachte diagonale patronen vormen.

Ik gebruikte haar voor iets anders.

Niet voor getallen, maar voor herinneringen.

Een spiraal van gezichten

Destijds schreef ik in PHP een algoritme dat zo’n spiraal in HTML kon tekenen. Elk vakje kreeg een positie. Elk vakje kon content bevatten. Dat kon tekst zijn, een afbeelding, een kaart, een mini-object.

De eerste echte toepassing ontstond later, na een avond op een terras.

Een vriend vroeg: “Leeft die BN’er eigenlijk nog?”

Dat soort vragen heb je soms. Je ziet iemand voor je. Een presentator. Een acteur. Een voetballer. Iemand uit een televisieprogramma dat je vroeger keek. Je weet niet meer precies wanneer je hem of haar voor het laatst zag. Je zoekt even. En dan blijkt iemand al jaren geleden overleden te zijn.

Op dat moment zag ik de site voor me.

Geen gewone lijst. Geen droge database. Geen chronologische tijdlijn.

Een veld van portretten.

In het midden staat de meest recent overleden bekende Nederlander. Daaromheen liggen de anderen, steeds verder terug in de tijd. De spiraal begint bij nu en loopt langzaam het verleden in.

Je kijkt niet naar data. Je kijkt naar gezichten.

En telkens denk je: o ja, die.

Het centrum als vertrekpunt

Het bijzondere aan de spiraal is dat het midden betekenis krijgt.

Het middelste portret is het vertrekpunt: de persoon vanuit wie het herinneringsveld zich ordent. Daarom ligt het centrum groter en bovenop. De andere portretten liggen er als losse foto’s omheen, een beetje over elkaar, alsof ze op tafel zijn uitgespreid.

Het veld staat niet vast op één scherm. Je kunt het in alle richtingen slepen: naar links, naar rechts, omhoog en omlaag. Zo trek je telkens een ander deel van het verleden naar je toe.

Klik je op een portret, dan opent een venster met korte informatie over die persoon: wie was dit ook alweer, waar ken ik hem of haar van, en welke tijd roept dat op?

Daar staat ook de belangrijkste knop: Vertrek vanaf hier.

Pas als je daarop klikt, verandert het perspectief. Die persoon wordt het nieuwe middelpunt. De spiraal bouwt zich opnieuw op. Alles wat recenter was, valt weg. Alles wat ouder is, schuift opnieuw om dat nieuwe centrum heen.

Zo wordt bladeren een reis door de tijd. Je sleept door het veld, opent herinneringen, en kunt op elk moment besluiten: vanaf hier kijk ik terug.

Waarom het project toen bleef liggen

Het idee was technisch uitvoerbaar. Zelfs in 2009.

Maar het werk eromheen was enorm.

Je had portretten nodig. Namen. Datums. Biografieën. Broncontrole. Correcte sortering. Een goede interface. Een manier om te pannen in alle richtingen. Een klikvenster met informatie. En vooral: vormgeving die niet voelde als een Excel-bestand met foto’s.

Ik kon het algoritme maken. Ik kon de pagina tekenen. Maar het redactionele werk was te groot. De site zou alleen werken als hij rijk, zorgvuldig en prettig was. Anders werd het een gimmick.

Dus het idee bleef liggen.

Zoals veel ideeën blijven liggen: niet omdat ze slecht zijn, maar omdat de uitvoering toen nog te veel handwerk vroeg.

Wat AI veranderd heeft

Nu is dat anders.

AI kan niet alleen code schrijven. AI kan ook helpen bij het eindeloos bijschaven van een interface. Niet één ontwerp maken, maar tien varianten. Niet één CSS-oplossing, maar blijven proberen tot het veld goed voelt. Tot de portretten als polaroids liggen. Tot het pannen natuurlijk werkt. Tot het centrum echt het zwaartepunt wordt.

Ook het redactionele werk is veranderd.

Waar je vroeger zelf alles moest verzamelen, structureren en herschrijven, kun je nu met AI veel sneller een eerste laag maken. Niet om blind te vertrouwen, maar om het zware werk lichter te maken. Namen verzamelen. Datums controleren. Korte teksten opstellen. Informatie normaliseren. Bronnen naast elkaar leggen.

De menselijke taak verschuift.

Niet meer alles met de hand doen, maar bepalen wat klopt, wat smaak heeft, wat respectvol is, en wat de site uiteindelijk wil zijn.

Geen rouwsite

Daar zit ook de belangrijkste keuze.

Dit project moet geen in memoriam-site worden. Niet zwaar, niet plechtig, niet met zwarte randen en grote woorden.

Het gaat om herkenning.

Om dat vreemde moment waarop je iemand ziet en onmiddellijk terug bent in een tijd. Een zaterdagavondprogramma. Een tune. Een stem. Een reclameblok. Een sportzomer. Een kinderprogramma. Een talkshowtafel. Een generatiegevoel.

Bekende Nederlanders zijn in dat opzicht ankers. Niet alleen omdat ze beroemd waren, maar omdat ze op vaste momenten in huiskamers verschenen. Ze horen bij periodes in je leven.

Je groeide met ze op zonder ze te kennen.

En jaren later kom je ze opnieuw tegen.

De site die uit het experiment ontstond

Daarom werd het experiment uiteindelijk een website.

Een spiraal van portretten. Een herinneringsveld. Een manier om door bekende gezichten te reizen, niet via zoekbalken en categorieën, maar via tijd, nabijheid en herkenning.

In het midden begint het heden. Naar buiten toe wordt het vroeger.

Je kunt schuiven, klikken, herordenen en opnieuw beginnen. Iedere keuze maakt een nieuw centrum. Iedere nieuwe ordening laat een ander stukje collectief geheugen zien.

Het begon als een wiskundig probleem over coördinaten.

Het werd een visuele manier om herinneringen te ordenen.

En zo ontstond kenjemenog.nl.